Junk Food: ਜੰਕ ਫੂਡ ਦੀ ਚਮਕ ’ਚ ਵਿਗੜ ਰਿਹਾ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ

ਹਰ ਸਾਲ 1 ਤੋਂ 7 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਹਫ਼ਤਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ, ਉਚਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਇਹ ਹਫ਼ਤਾ ਸਾਲ 1982 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰੁੱਝਿਆ ਰੁਟੀਨ, ਘਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਦ ਤੇ ਸਹੂਲਤ ਅਕਸਰ ਪੋਸ਼ਣ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮਕ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ ਵਾਲੇ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਸੇਵਨ ਤੇ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਾਬਤ ਅਨਾਜ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਹਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ, ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ’ਚ ਸਹਾਈ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਖਣਿੱਜ ਲੂਣ, ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਭ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਘਾਟ ਮੋਟਾਪੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ  ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ’ਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੋਹਰੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ’ਚ ਘੱਟ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। Healthy Lifestyle

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Haryana Corruption News: ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ 504 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਤੀਜੀ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ 

ਘੱਟ ਪੋਸ਼ਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਆਧਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੰਗਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ 8 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਕੁੜੀਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਪੋਸ਼ਣ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੋ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਮੇਕਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਕਮੀ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰ ’ਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਣ ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਘਰ ਦੀ ਥਾਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ’ਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਲਾਂ, ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮੌਸਮੀ ਫਲ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਚਿਤ ਬਦਲ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਮਹਿੰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ’ਚ ਦਾਲ, ਛੋਲੇ, ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ, ਮੌਸਮੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥ ਘੱਟ ਖਰਚ ’ਚ ਚੰਗਾ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਹੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੰਯੋਜਨ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਹਫ਼ਤਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ’ਚੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਲ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀਏ, ਤਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਾਗਰਿਕ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।  

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਯੋਗੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ