Student Stress: ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਝ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਵਿਹਾਰ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਚਪਨ ਦਬਾਅ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ, ਹਰ ਮਾਪੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਵਲ ਆਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੱਸਿਆ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਛਾ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਮੀਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ, ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਅੰਕ ਅਤੇ ਦਰਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਚਿੰਗ, ਟਿਊਸ਼ਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ੍ਹ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਸਨ, ਰੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਹੱਸਦੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਇੱਕ ਮੋਬਾਇਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਹਾਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ‘ਹੁਸ਼ਿਆਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Read Also : Body Donation: ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਆਏ ‘ਸੱਚੇ ਨਿਮਰ ਸੇਵਾਦਾਰ’ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਇੰਸਾਂ
ਜਦੋਂਕਿ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ‘ਨਲਾਇਕ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਤਣਾਅ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ‘ਤੁਲਨਾ’ ਹੈ। ਤੁਲਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ।
ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਰਮਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ। ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਮਤ, ਹੌਂਸਲੇ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹਨ।
ਪਰ ਉਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਧਣ ਕਾਰਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦਬਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਡਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਟੌਪਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅੰਕ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਮਾਪੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਨਾ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖੇਡਾਂ, ਅਦਾਕਾਰੀ, ਲਿਖਣ, ਕਲਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣ ਤੇ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਿ ਅਸਫਲਤਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੌਰਭ
