ਹਿਮਾਲਿਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਨਦੀਆਂ, ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ’ਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੀਤੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ’ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਵਾਤਾਰਨ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਇੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਤਲੀ ਹੈ, ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਧਾ ਮੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ’ਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਬੇਢੰਗਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਢਾਬਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੂੜੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਥਾਨ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਵਧਣਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਚਾਰਧਾਮ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ 800 ਟਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਖੇਤਰ ’ਚ 50.30 ਟਨ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜਿਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਿੱਟੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। Himalayan Environment Protection
ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਕੂੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਨ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਮੂਲ ਲੇਖ ’ਚ ਲਗਭਗ 5000 ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰੀਬ 18 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ 12 ਟਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੰਗਲ ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਾਪਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੂੜਾ ਘਟਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਦਬਾਅ ਘੱੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਮਲਾ, ਮਨਾਲੀ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ , ਚਾਮੁੰਡਾ, ਜਵਾਲਾਜੀ, ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ, ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ, ਮਲ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਥਾਨਕ ਵਸੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਹਰੇਕ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਹਿਣ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ, ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ੂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਜਮ੍ਹਾ- ਵਾਪਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹੋਟਲ ਸੰਚਾਲਕਾਂ, ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਸਹੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨਕ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਫਤ ਸਬੰਧੀ ਜੋਖਿਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। Himalayan Environment Protection
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : INDIA Alliance Protest: ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਕੱਢਿਆ ਮਾਰਚ
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਸਾਤ, ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੇਢੰਗਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ’ਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਫਤ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਹਿਮਾਚਲ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ, ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੂੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸਵੱਛਤਾ ਅਭਿਆਨਾਂ ’ਚ ਭਾਗ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉਚਿਤ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ ਦੇਵਭੂਮੀ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਾਡੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਫਿਰ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤਣਗੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਮਕਸਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਮਿਅੰਕ ਚਤੁਰਵੇਦੀ
