Climate Change: ਝੁਲਸ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਸੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਭਵਿੱਖ

ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਸਥਾਈ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਆਮਦਨ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਦਿਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ, ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਛਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਗਰਮੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਸੰਘਣੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਹਵਾਦਾਰੀ, ਸੀਮਤ ਇੰਸੂਲੇਸ਼ਨ ਤੇ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਘਰ ਬਾਹਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਮੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੀ ਵਿਕ੍ਰੇਤਾ, ਉਸਾਰੀ ਕਾਮੇ, ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਡਿਲੀਵਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਪੁਲਿਸ, ਘਰੇਲੂ ਕਾਮੇ ਆਦਿ ਦਿਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Keep Rice Safe From Insects: ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ, ਡੱਬੇ ’ਚ ਪਾ ਦਿਓ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ

ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਗਰਮੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ ਆਉਣੇ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵਧੇਰੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾੜੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ   ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਗਰਮੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਲਈ ਗਰਮੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਲਚਕੀਲਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। Climate Change

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ, ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ-ਵਿਆਪੀ ਔਸਤ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਮੈਪਿੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਡ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਬਸਤੀਆਂ, ਘੱਟ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਗਰਮੀ-ਭੰਡਾਰ ਸਤਹਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਮਿਆਂ ਜਾਂ ਅਬਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋਖਮ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪਹੁੰਚ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਫਾਇਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰਮੀ-ਰੋਧਕਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ  ਠੰਢੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਬਿਹਤਰ ਇਮਾਰਤੀ ਇੰਸੂਲੇਸ਼ਨ, ਹਵਾਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਬਿਹਤਰ ਇਮਾਰਤੀ ਹਵਾਦਾਰੀ ਤੇ ਊਰਜਾ-ਕੁਸ਼ਲ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਕੂਲਿੰਗ ਬਦਲ ਹਨ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। Climate Change

ਹਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਧੂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਧਾਉਣਾ, ਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਦੇਣਾ, ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਕੂਲਿੰਗ ਸੈਂਟਰ, ਹਵਾਦਾਰ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੁਆਇੰਟ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਪਏ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗਰਮੀ-ਲਚਕਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ, ਬਿਲਡਿੰਗ ਕੋਡ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ, ਹਵਾਦਾਰੀ ਤੇ ਗਰਮੀ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਲਈ 45 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦਿਨ ਇੱਕੋ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਲਚਕੀਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ