Food Adulteration In India: ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਵੀ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ, ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਡੰਬਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ- ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ, ਨਕਲੀ ਪਨੀਰ ਤੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਖੋਏ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਵਪਾਰ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁਣ ਸਿਹਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਤੇ ਖੋਏ ’ਚ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਮਿਲੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਨੀਰ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਿਟਰਜੈਂਟ, ਯੂਰੀਆ ਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਰਸਾਇਣ ਮਿਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਡੇਅਰੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ, ਨਕਲੀ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਆਮ ਖਪਤਕਾਰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।
ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਨੀਰ ਦਾ ਸੇਵਨ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਗੁਰਦੇ ਤੇ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਹਾਰਮੋਨਲ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (ਐਫਐਸਐਸਏਆਈ) ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਐਫਐਸਐਸਏਆਈ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਤੇ ਖੋਏ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਡੇਅਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਮੁਹਿੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੋਟਲਾਂ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ, ਕੇਟਰਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਡੇਅਰੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਹੋਟਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੇਅਰੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੱਕ- ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਤੇ ਖੋਏ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਫੂਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਆਪ੍ਰੇਅਰਾਂ ਦੇ ਅੱਡਿਆ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।
ਜਾਂਚ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜੋ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤੈੈਅ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਕਾਰਵਾਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਅਫਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਤੇ ਖੋਏ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਸ਼ੱਕੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ’ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਮੁਅੱਤਲ ਜਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ, ਸਾਮਾਨ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਤੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਤਜਵੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕੀ ਪੈਟਰਨ ਜਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਾਂ ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਤੱਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਹਰ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਦਾ ਡੇਟਾ ਤੁਰੰਤ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਪੋਰਟਲ ’ਤੇ ਅੱਪਲੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਲਈ, ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਆਨ ਵਹੀਲਜ਼, ਜਾਂ ਮੋਬਾਇਲ ਲੈਬ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਏਗਾ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਏਗਾ।
ਆਓ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਫੂਡ ਸਰਵਿਸ ਸੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਨੇ ਹੋਟਲ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਕੇਟਰਿੰਗ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਫੂਡ ਸਰਵਿਸ ਯੂਨਿਟ ’ਚ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਪਨੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 2024-25 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 47 ਫੀਸਦੀ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਮਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਖਰੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੇ। ਪਨੀਰ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ ਤੇ ਸੁਕਰੋਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਟਰੇਸੇਬਿਲਟੀ, ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜੁਰਮਾਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆਉਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ ਕਿ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੱਕ, ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਤੇ ਖੋਏ ਵਿਰੁੱਧ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੋਜਨ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇਗਾ ਬਲਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਵੀ ਬਣਾਏਗਾ।
(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਐਡਵੋਕੇਟ ਕਿਸ਼ਨ ਸੰਮੁਖਦਾਸ ਭਵਾਨੀ
