ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਚਮਤਾ, ਸੰਪੰਨਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ– ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ। ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਕਰੀਟ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡਾਮਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਧਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਹਰਿਆਵਲ ਖੇਤਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। Lifestyle with Clay
Read Also : ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਗੋਆ ਦੀ ਅੱਗ ’ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜੈਵਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ 2-3 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਮਿੱਟੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਦਰ ਸੋਇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ, ਸੋਡੀਅਮ, ਕਾਰਬਨ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਲੋਹਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊਪਣ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ– ਜਲੋੜ ਮਿੱਟੀ, ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਲਾਲ-ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਲੈਟਰਾਈਟ, ਮਾਰੂਥਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਜੈਵਿਕ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਲੂਣੀ ਮਿੱਟੀ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਦੋਆਬ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਕਪਾਹ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾਲਾਂ ਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ।
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪੀਐੱਚ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1 ਤੋਂ 6 ਪੀਐੱਚ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ, 6 ਤੋਂ 8.5 ਪੀਐੱਚ ਸਧਾਰਨ ਤੇ 8.5 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਐੱਚ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਖਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਪੈਡੋਲੋਜੀ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੂਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਸਿਲੀ ਦੋਕੂਚੋਵ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Lifestyle with Clay
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਜੇ.ਡਬਲਯੂ. ਲੈਦਰ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਪੂਜਨ, ਨਾਗਪੰਚਮੀ ’ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਾਈ ਇਹ ਸਭ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁਦਰਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਖੇਤ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ, ਅੱਜ ਪਲਾਸਟਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਮ ਤੋੜਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਟਾਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਂ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਖੋਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗੁਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੀਏ।
ਪੌਦੇ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣਾ, ਮਿੱਟੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ– ਇਹ ਉਹ ਉਪਾਅ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਣ।
ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਮਲਯ
(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
