ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੋਰੋਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉਪਜੀਵਕਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸਿਰਫ ਪੱਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਜਟ ਵਿੱਚ, ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ
ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ, ਰੁਜਗਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੁਨਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੁਜਗਾਰ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਗੁਆਉਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ।
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੁਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਚੈਨਲਾਈਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ-ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਉੱਭਰਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੇ।
ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਮਹਾਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਦਮੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਨਰਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਕੂਲੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਊਰਜਾਵਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੁਨਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਫ 2.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰਮੰਦ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 93 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਗੈਰ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 26.14 ਮਿਲੀਅਨ ਗੈਰ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਰੁਜਗਾਰ ਲਈ 15-45 ਸਾਲ ਦੇ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, 7 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 104.62 ਮਿਲੀਅਨ ਗੈਰ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 298 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰਮੰਦ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੇਰੁਜਗਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਟ ਰਹੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੁਜਗਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 33.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 26.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 17.8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 15.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਖਮ, ਲਘੂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਦਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜਗਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿ੍ਰਸਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉੱਦਮੀ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉੱਦਮਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ 143 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 76ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ 0.09 ਕੰਪਨੀਆਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹਨ, ਜੋ ਜੀ-20 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ
ਪਰੀ ਵਾਟਿਕਾ, ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਭਵਨ, ਬਰਵਾ,
ਭਿਵਾਨੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਮੋ. 94665-26148
