ਆਖਰਕਾਰ, ਰਵੱਈਏ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਉਂ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਨੇ?
ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸਤਿ੍ਰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਬੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਤਿਕਾਰ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਆਦਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਅਨੈਤਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਕੌੜੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਅੱਜ ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਝਗੜੇ ਵਧ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਦਾਰਥ-ਮੁਖੀ, ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਖੌਤੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਗੁਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਪਰਿਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਭੜਕਾਊ ਰਵੱਈਆ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਵਧੇਰੇ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘੱਟ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਲਾਕ ਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਵਤੀਰਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਜ਼ਜ਼ਬਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਪੈਸੇ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਅਯੋਗਤਾ ਤੇ ਪਤਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ ਬਜੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਨਿਰਭਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਸਾਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਸਾਂਝ, ਦੇਖਭਾਲ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸਹਿਯੋਗ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੁਆਗਤ, ਵਿਚਾਰ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸਨ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਵਧੇਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਤਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਂਜ, ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਿੰਗਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅੱਡ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਚਕੀਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਹਿਵਾਸ ਜਾਂ ਲਿਵ-ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ, ਸਿੰਗਲ-ਪੇਰੈਂਟ ਹੋਮ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸੰਸਥਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੂਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਹਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਹੈ। ਆਪਸੀ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਮੱਤਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ’ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਅਤੇ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜ ਜਿਉਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ
ਪਿ੍ਰਅੰਕਾ ਸੌਰਭ, ਮੋ. 70153-75570
ਪਿ੍ਰਅੰਕਾ ‘ਸੌਰਭ’
ਹੋਰ ਅਪਡੇਟ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ Facebook ਅਤੇ Twitter,Instagram, Linkedin , YouTube‘ਤੇ ਫਾਲੋ ਕਰੋ
