ਦੀਪਾਵਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜੀਵੰਤ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਿੱਤ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜ-ਰੋਜਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ’ਚ ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾੜ, ਸੋਵੰਤੀ, ਸੋਹਰਾ, ਬੰਦਨਾ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ, ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ’ਚ। (Deepavali)
ਦੀਵਾਲੀ 12 ਨਵੰਬਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਹੈ | Deepavali
ਸਾਲ 2023 ’ਚ ਦੀਵਾਲੀ 12 ਨਵੰਬਰ ਭਾਵ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਹੈ। ਮਿਤੀ ਹਿੰਦੂ ਚੰਦਰਮਾਰੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕਾ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ’ਚ ਮੱਧ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਮੱਧ ਨਵੰਬਰ ਕੋਲ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਧਨਤੇਰਸ, ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ, ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀ, ਰੰਗੀਨ ਕੱਪੜੇ, ਮਠਿਆਈਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਹਫਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (Deepavali)
ਧਨਤੇਰਸ ਧਨ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ | Deepavali
ਧਨਤੇਰਸ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ, ਧਨਤੇਰਸ, ਜੋ ਧਨ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਦੌਲਤ, ਅਤੇ ਤੇਰਸ, ਭਾਵ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਨਾਮ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੰਥਨ’ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦਾ ਹੈ। (Deepavali)
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Delhi ’ਚ ਪ੍ਰਦੁਸ਼ਣ ਬਰਕਰਾਰ, ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਹੋਇਆ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਦਵਾਰਕਾ ’ਚ AQI ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ : ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਨਰਕਾ ਚਤੁਰਦਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਛੋਟਾ, ਨਰਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਰਕ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ’ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 16,000 ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ‘ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | Deepavali
ਦੀਵਾਲੀ : ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ‘ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ : ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਕਾਰਤਿਕ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਨਕੂਟ (ਅਨਾਜ ਦਾ ਢੇਰ), ਪਦਵਾ, ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ, ਬਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਪਦਾ, ਬਾਲੀ ਪਦਯਾਮੀ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸੁਕਲ ਪ੍ਰਤੀਪਦਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗਊ-ਚਰਵਾਹ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ।
ਭਾਈ ਦੂਜ : ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਦਿਨ, ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਭਾਈ ਦੂਜ, ਭਾਉ ਬੀਜ, ਭਾਈ ਤਿਲਕ ਜਾਂ ਭਾਈ ਫੋਂਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ’ਚ ਰਕਸ਼ਾ ਬੰਧਨ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਇਹ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਭੈਣ ਯਮੁਨਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਯਮ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭਦਰਾ ਦੇ ਘਰ ’ਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਵੀ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। (Deepavali)
