ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਅੱਜ ਇਹ ਨਵੀਨਤਾ, ਉੱਦਮਤਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਨਿੱਜੀ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ’ਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ’ਚ ਨਿੱਜੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ ਕਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੁਣ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਦਮੀਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੇਹੱਦ ਮਾਣਮੱਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਆਰੀਆਭੱਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਯਾਨ, ਚੰਦਰਯਾਨ ਅਤੇ ਆਦਿੱਤਿਆ-ਐੱਲ1 ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਫਲ ਸਾਫਟ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। Indian Space Mission

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Haryana News: ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ, ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਕੰਮ: ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ

ਮੰਗਲਯਾਨ ਨੇ ਸੀਮਤ ਲਾਗਤ ’ਚ ਅੰਤਰ-ਗ੍ਰਹੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਦਿੱਤਿਆ-ਐੱਲ1 ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਗਨਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਜ਼ਰੀਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ’ਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਲੀ ਛਾਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜੀ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੈ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਪੁਲਾੜ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਉੱਭਰੇ ਹਨ ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਿਰਮਾਣ, ਰਾਕੇਟ ਤਕਨੀਕ, ਧਰਤੀ ਨਿਰੀਖਣ, ਪੁਲਾੜ ਅਧਾਰਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਏਆਈ, ਸੰਚਾਰ, ਮੌਸਮ ਅਗਾਊਂ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਮਲਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਸਕਾਈਰੂਟ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਅਤੇ ਅਗਨੀਕੁਲ ਕਾਸਮਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨਿੱਜੀ ਉੱਦਮ ਪੁਲਾੜ ਲਾਂਚਿੰਗ ਵਰਗੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਖੋਜ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੁਲਾੜ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਕੇਟ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਅਧਾਰਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ’ਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਜਲ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹੜ੍ਹ, ਤੂਫ਼ਾਨ, ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਧਸਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕੜੇ ਰਾਹਤ ਤੇ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ’ਚ ਵੀ ਪੁਲਾੜ ਤਕਨੀਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ  ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਦਾ ਪੁਲਾੜ ਵਿਜ਼ਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਾੜ ’ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਲਾੜ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਮੋਹਰੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮੌਕੇ ਲੱਭਣ ਪੁਲਾੜ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੰਚਾਰ, ਖੇਤੀ, ਮੌਸਮ, ਆਵਾਜਾਈ, ਊਰਜਾ, ਆਫਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿੱਜੀ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਪੁਲਾੜ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ, ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਹਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਲਾਂਚਿੰਗ ’ਚ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜੋਖ਼ਿਮ ਵੀ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ, ਲਾਂਚਿੰਗ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਵਧਾਉਣ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਅਥਾਰਟੀ ਕੇਂਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ’ਚ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਲਾੜ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਛੋਟੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਲਾਂਚਿੰਗ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਅਧਾਰਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਵਧਣਗੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਨਿੱਜੀ ਉੱਦਮਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀਗਤ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉੱਦਮਸ਼ੀਲਤਾ ਜੇਕਰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ’ਚ ਨਵੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। Indian Space Mission

ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਕੇਟਾਂ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਕਿਸਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਉੁਦਮੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਦਿੱਤਿਆ-ਐੱਲ-1 ਅਤੇ ਗਗਨਯਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ ਹੁਣ ਟੀਚਾ ਪੁਲਾੜ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਗਵਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਇਹੀ ਨਵੀਂ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਨ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੜੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। Indian Space Mission

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ) 
ਲਲਿਤ ਗਰਗ