Environmental Pollution: ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਕੂੜੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ, ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ’ਚ ਫੈਲੀ ਬਦਬੂ, ਨਾਲੀਆਂ ’ਚ ਫਸੀ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਫਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੜਤਾਲ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁੱਪ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪੋਲੀਥੀਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ। ਪੋਲੀਥੀਨ ’ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਰ ਕੂੜੇ ਦੇ ਡੰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਚੀਜ਼ ਪੋਲੀਥੀਨ ਬੈਗ, ਪੈਕਿੰਗ ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕੂੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਡੇ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Read Also : Rajasthan Feeder Canal: ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਫੀਡਰ ਨਹਿਰ ’ਚ 100 ਫੁੱਟ ਦਾ ਪਾੜ, ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਅ

ਫਿਰ ਸਥਿਤੀ ਆਮ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਚੀਜ਼, ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਸਨੈਕਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੱਕ, ਘਰੇਲੂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਡਿਲੀਵਰੀ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਪੋਲੀਥੀਨ ਪੈਕਿੰਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਸਿਸਟਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੋਲੀਥੀਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਸੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੀਥੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਖਪਤਕਾਰੀ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੂਟ ਦੇ ਬੈਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਹੇਠੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੋਲੀਥੀਨ ਚੁੱਕਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਤੇ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਖਪਤਕਾਰ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਪਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇਸ ਲਈ, ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਜਾਂ ਨਿਗਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਪੋਲੀਥੀਨ ਹੁਣ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ‘ਪਸ਼ੂ ਮੁਕਤ’ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਵਾਂ, ਬਲਦ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹਰ ਗਲੀ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ’ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੜੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੋਲੀਥੀਨ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਪੋਲੀਥੀਨ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। ਪੋਲੀਥੀਨ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਕੂੜਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਹ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੀਥੀਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਹੂਲਤ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਦ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪੈਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੋਲੀਥੀਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਲਪਿਕ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਤਪਾਦਨ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜ਼ੀਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘਰ-ਘਰ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ, ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਖਾਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਫਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।ਅੱਜ ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹਿਣ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵੇਚਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਤਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰਾ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੂੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਪੋਲੀਥੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਜਾਨਵਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਾਰਾ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੁੱਪ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। 

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ