ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਟ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜੋਖਮ’ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਵਧੇਰੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਸਲਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ 30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਕਣਕ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਗਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ- ਗਰਮੀ ਅਨਾਜ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਕਟ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਸਿਖ਼ਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਸੋਕੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਫਸਲ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ’ਕੱਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੁਚੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਧਾ ਨਵੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਅੰਤ ’ਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਕਿਰਤ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਮੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਕਸਰ ਅੱਤ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਗਰਮੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਰਤ, ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਨ ਅਜਿਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ- ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ’ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੀਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਜਲਵਾਯੂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ-ਸਮਾਰਟ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ- ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮੀ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਤੁਪਕਾ ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ, ਅਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਖੇਤੀ- ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਨੀਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਸੰਕਟ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ- ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ