G20 Challenges: ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਡੂੰਘੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਖੇਤਰੀ ਯੁੱਧ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, ਤਕਨੀਕੀ ਦਬਦਬੇ ਦੀ ਦੌੜ, ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਚ, ਜੀ20, ਆਪਣੇ-ਆਪ ’ਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਬਾਰੇ ਵਧਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਖਬਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Murder Case: ਸੁੱਖਣਵਾਲਾ ਕਤਲ ਮਾਮਲਾ ਚੰਦ ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਹੀ ਸੁਲਝਾਇਆ, ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ

ਸਗੋਂ ਬਦਲਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਧਰੁਵਿਤਾ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਜੀ20 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਯੁੱਧ, ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ, ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸਹਿਮਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ‘ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।

ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿੱਤ ਅਕਸਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਿਜਕ, ਸਮੂਹ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀ20 ਨੂੰ ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। G20 Challenges

ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲਾ ਯਤਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜੀ20 ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਮਦਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਹੁਨਰ, ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਪਾੜੇ ਨੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕਰਜ਼ਾ ਸੰਕਟ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਵਧਦਾ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ, ਮੰਦੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਬਰਾਬਰ ਵਪਾਰ ਢਾਂਚਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਂਝੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੀ20 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਠੋਸ ਕਦਮ ਵੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੀ20 ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕੀ ਯੂਨੀਅਨ ਲਈ ਸਥਾਈ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੀ ਬਲਕਿ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। G20 Challenges

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਕਈ ਵਿਹਾਰਕ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਜਨਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮਾਡਲ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ, ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਵੀਨਤਾ, ਰਿਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡੇਟਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ- ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। G20 Challenges

ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਲੋਬਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗਲੋਬਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਊਰਜਾ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਤ, ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ।

ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੱਖੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੇ ਸਮੱਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਤਰਜ਼ੀਹਾਂ ਹਨ। ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਵੰਡ ਅਕਸਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਰੁਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਤ ਹੈ। G20 Challenges

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਤੁਲਿਤ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੀ20 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੀ20 ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕਤਾ, ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੌਰਭ