ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਟ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜੋਖਮ’ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਵਧੇਰੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਸਲਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ 30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਕਣਕ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਗਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ- ਗਰਮੀ ਅਨਾਜ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਕਟ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਸਿਖ਼ਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਸੋਕੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਫਸਲ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ’ਕੱਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੁਚੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਧਾ ਨਵੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਅੰਤ ’ਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਕਿਰਤ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਮੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਕਸਰ ਅੱਤ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਗਰਮੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਰਤ, ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਨ ਅਜਿਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ- ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ’ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੀਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਜਲਵਾਯੂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ-ਸਮਾਰਟ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ- ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮੀ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਤੁਪਕਾ ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ, ਅਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਖੇਤੀ- ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਨੀਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਸੰਕਟ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ- ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ

Global Warming Crisis: ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ (ਨੀਲਾ ਗ੍ਰਹਿ) ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਹੁਣ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅੱਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਲਾ, ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਗੈਸ ਵਰਗੇ ਜੈਵ ਈਂਧਣਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ, ਵਧ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ/ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਖਬਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Bangladesh Bus Accident: ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ’ਚ ਬੱਸ ਨਦੀ ’ਚ ਡਿੱਗੀ, 23 ਮੌਤਾਂ

ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਹੁਤ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਤੇ ਸੋਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਕਰੀਟ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੋਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭੂ-ਜਲ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐੱਮਓ) ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਲ 2011 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਦੌਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 2025 ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਯੁੱਗ (1850-1900) ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1.43 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। Global Warming Crisis

ਕਿ ਜੇਕਰ 2026-27 ਵਿਚ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਕਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਟਰੇਲੀਆ ਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸੋਕਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। Global Warming Crisis

ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਪੱਧਰ 423 ਪੀਪੀਐੱਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ 266 ਫੀਸਦੀ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਲਾ, ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਸੜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਵੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਕਰੀਟ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਸੋਖਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੀਟ ਆਈਲੈਂਡ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਧ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ (ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ) ਕਾਰਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਮੌਸਮ ਅਨਿਯਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਅ (ਹੀਟਵੇਵ) ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਾਧੂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 91 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸੋਖ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਭਾਵ 2025 ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। Global Warming Crisis

1993 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 4.3 ਇੰਚ (11 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ) ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੰਬਈ ਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਰਗੇ ਕੰਢੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2015 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ ਦੇ 11 ਸਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਪਿਛਲੇ 8 ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣਾ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਪਲੱਬਧ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਤੇ ਸੀਮਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਈਏ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਈਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ (ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਸੁਨੀਲ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਲਾ

ਪਿਛਲੇ ਨੌ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ’ਚੋਂ 61 ਫੀਸਦੀ ਘਟੀਆਂ | Environmental Crisis

Environmental Crisis: ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਸਥਾ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ ਨੇਚਰ, ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਈਯੂਸੀਏਐਨ ਲਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁੱਲ 172,620 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 48,646 ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Environmental Crisis

ਇਹ ਖਬਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : Punjab Government News: ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਕਸ਼ਨ ’ਚ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਖਤ ਆਦੇਸ਼

ਆਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੂਡਡ ਸੀਲ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ’ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਤਾਪਮਾਨ ’ਚ ਅਸਧਾਰਨ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਰਕਟਿਕ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। Environmental Crisis

ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ 2.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਤੇ ਮਿਆਦ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਰਕਟਿਕ ’ਚ ਔਸਤਨ 7.5 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਰਫ਼ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਸੁੰਗੜ ਕੇ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਰਫ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਬਰਫ਼ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਹੂਡਡ ਸੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੀਲਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ, ਆਰਾਮ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸਥਿਰ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਰਫ਼ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਚੱਕਰ ’ਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਧਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਤੇਲ ਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਪਮਾਨ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵੀ ਸੀਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਕਟਿਕ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25 ਫੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤੇਲ ਤੇ ਗੈਸ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਭੋਜਨ ਲੱਭਣ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਇਸੇ ਦਰ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ 20 ਤੋਂ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੱਡਡ ਸੀਲ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਘੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 61 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ’ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ 44 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 17 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਵਾਧੂ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 11,185 ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, 1,256 ਹੁਣ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ, ਲਗਭਗ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜੰਗਲ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। Environmental Crisis

ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਮਾਰਗਾਂ ’ਚ ਵਿਘਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ’ਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੜੀ ਵੀ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪੰਛੀ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ’ਚ ਲਗਭਗ 40,000 ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਪੰਛੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੀਜ ਖਿਲਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਤੇ ਖੇਤ ਦੋਵੇਂ ਹਰੇ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਲਚ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ – ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਨਦੀਆਂ ’ਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੱਕ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਰਕਟਿਕ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਏਗਾ, ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ।

ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਰਿਪੋਰਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕਦਮ ਤੁਰੰਤ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ, ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁੰਜੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ। Environmental Crisis

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਦੇਵੇਂਦਰਰਾਜ ਸੁਥਾਰ

ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ

ਭਾਰਤ ਦੇ 15ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜਨਜਾਤੀਅਤਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਹਨ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਦੀ ਬੇਲਾ ’ਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਜਾਤੀ ਅਤੇ ਬਨਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਿਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮੁੂਲ ਧਾਰਾ ’ਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਬੋਧਨ ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੁਰਮੂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75ਵੇਂ ਸਾਲ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਇਹ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਖ਼ਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮੁਰਮੂ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁੱਭ ਅਤੇ ਮਾਣਮੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੁਕਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਸੀ ਸਾਡੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰਵਉੱਚ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਤਾ

ਮੁਰਮੂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਸਕੇਗਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੁਰਮੂ ਨੇ ਬਤੌਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵਰਤਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਸੰਬੋਧਨ ’ਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਭ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਭਖ਼ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ 14ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਮਾਤਾ ਡੂੰਘੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ’ਚ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਇੰਡੈਕਸ 2022 ’ਚ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ
ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਬਨਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਕਰਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ,

ਜਿਸ ਦਾ ਗਹਿਰਾਉਣਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ’ਚ ਧੱਕਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਜਨਮ ਉਸ ਜਨਜਾਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸੀਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਲ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਬਿਨ ਅਧੂਰੀ ਹੈ ਵਿਸ਼ਵ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ ਉਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰੰਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ,

ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅੜਿਕਾ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਗੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤੱਤ ਵੀ ਖਤਰੇ ’ਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਉਹ ਆਦਮੀ ਜੋ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਸੀ? ਗੋਚਰ ਭੂਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਜੀਵਨ ਜਿੰਨੀ ਕੀਮਤੀ ਸੀ ਕਤਲਖਾਨਿਆਂ ’ਚ ਵੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬੌਣਾ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਪਾਲਦਾ ਸੀ

ਹੁਣ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਵਾਦ ਲਈ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਕਹਿਰ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ’ਚ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ’ਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਕਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ, ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਣਗੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਮੁਰਮੂ ਦੀ ਸੁਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ

ਬੇਸ਼ੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁਖੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦੋਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅੱਜ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਹੀ ਮੁਰਮੂ ਨੇ ਜਤਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਗੇ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਸ ਸਰਵਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ

ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਤਾਂ ਇਸ ’ਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਮੁਰਮੂ ਲਈ ਉਹ ਕੋਈ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸਮ ਮਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਮੁਰਮੂ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਕਈ ਸੰਕਟਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅੱਜ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਮਹਿਲਾ ’ਤੇ ਕੋਈ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਮੁਰਮੂ ਦੀ ਚੋਣ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ ਹੈ

ਇਹ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ੁੱਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਹਰ ਚੋਣ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਸਦਾ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਪੂੂਰਤੀ ਜੇਤੂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਖਰਾ ਉੱਤਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੁਚੇਤਤਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਕਿਤੇ ‘ਮਹਾਂਮਹਿਮ’ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਰਥਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਲਲਿਤ ਗਰਗ

ਹੋਰ ਅਪਡੇਟ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ Facebook ਅਤੇ Twitter,Instagram, Linkedin , YouTube‘ਤੇ ਫਾਲੋ ਕਰੋ