ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਲ ਗਰਮੀ ਨੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਸਤਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2026 ’ਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਸਾਤ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ।

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਬਰਸਾਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਔਸਤ ਦੇ ਲਗਭਗ 92 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਧਰ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Read Also : Blackout: ਭਲਕੇ ਵੱਜੇਗਾ ਘੁੱਗੂ, ਬੰਦ ਹੋਵੇਗੀ ਬਿਜਲੀ, ਜਾਣੋ ਕੀ ਹੈ ਕਾਰਨ

ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਆਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਤੇਲ ਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਬਰਸਾਤ ਘੱਟ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਹਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧੇਗੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹੇਗੀ। ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਅਨਾਜ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਣਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਧੇਗੀ।ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਲ ਗਰਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਤਾਪਮਾਨ 40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰੈਲ ਜਾਂ ਮਈ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ 0.7 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਕਰੀਟ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਹਰੀਆਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਤੀਬਰ ਤੇ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੁਣ ਗਰਮੀ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਘੱਟ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੂ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਫਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਿਟੀ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਲੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ’ਚ ਸੈਂਕੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੁਵਿਧਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਆਫਤ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ ਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਲੂ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ’ਚ ਘਾਟ ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਭੂਜਲ ਲੈਵਲ ’ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਸਰ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਠੰਡਕ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਵੀਂ ਉੱਚੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੀਨੀਕਰਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪੈਣਾ ਸਵਾਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਪੱਕਣ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ’ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਪਟਣ ਲਈ ਖੇਤੀ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ, ਹਰਿਆਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਰਗੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮਾਨਸੂਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਸਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਤੇ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਸਮੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਉਠਾਏ ਗਏ ਕਦਮ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ।)
ਧੁਜਰਤੀ ਮੁਖਰਜੀ

ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜੇਕਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਰਲ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਦਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪੋਪ ਲੀਓ 14 ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Read Also : ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੁਬਈ ਲਈ 15 ਟਨ ਹਰੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖੇਪ ਰਵਾਨਾ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੈਤਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵੰਡ, ਭੈਅ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਤਾਵਨੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੈ। ਤਕਨੀਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਨੈਤਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਨੈਤਿਕ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।

ਇਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਨਕਲੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਜਨਤਕ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਚੋਣਾਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੋਟਰ ਇਹ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਕਿ ਜੋ ਉਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਜਿਆ ਭਰਮ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਅਸਲ  ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੰਸਾ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਅੱਜ ਅਪਰਾਧੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਧਨ ਦੀ ਠੱਗੀ ਕਰਨਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਵਿਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਵਾਰ ਹੈ।

ਵਿੱਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਹਮਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਸਗੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਖਪਤ ਅਤੇ ਖਣਿੱਜ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ- ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਬਾਲਟ ਅਤੇ ਲੀਥੀਅਮ ਵਰਗੇ ਖਣਿੱਜਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਸਿਰਫ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ, ਸਿੱਖਿਆ, ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਮੱਸਿਆ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੰਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਵੇਖ ਜਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕੜੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਆਧਾਰ ਹੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੋਣਗੇ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ, ਗੋਪਨੀਅਤਾ ਅਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਰਗੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਸਾਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਡਿਜ਼ੀਟਲੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੀਏ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਲਲਿਤ ਗਰਗ

ਹਰ ਰੋਜ਼, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੜਕਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਕਸਰ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ, ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਹਨ ਚਲਾਉਣਾ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ- ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਸੜਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਾਦਸਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਜਦੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ‘ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ’

Read Also : ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗੰਧਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਾਢੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ

ਜਾਂ ‘ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਵਾਂਗਾ’ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਮੈਸੇਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੋਕ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

ਇਹ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੁਸਤੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਪਰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਹਨ। ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਦਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਲਈ ਝਪਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਵਧਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹੈਲਮੇਟ ਅਤੇ ਸੀਟ ਬੈਲਟ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਿਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਡਰਾਈਵਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸਾਡੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੜਕ ’ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ- ਸਾਰੇ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਆਦਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਚਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ। ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਕਸਰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇ ਜੋਖਮ ਭਰੀ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ। ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਲਾਕੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ, ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਰ ਮੌਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਇੱਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਵਕਤੀ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ- ਨਿੱਜੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ। ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਹਰੇਕ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਸਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੜਕ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੀਮਤੀ ਹਨ- ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਈਏ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੌਰਭ

10ਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ (ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬੋਰਡਾਂ) ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ), ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੀਬੀਐੱਸਈ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਆਪਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 10ਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

10ਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਭਵਿੱਖਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਸਕਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਫਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਹੀ ਇੱਕ ਨਰੋਆ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Also Read : Modernity vs Tradition: ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਭਾਲ

ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗੇ ਉੱਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤੇ:-

1. ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬੱਚੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
2. ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ’ ਜਾਂ ‘ਵੇਖਾ-ਵੇਖੀ’ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ।
3. ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਝਾਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਨਾ ਕਰਨ। 
4. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਿੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ), ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ‘ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ’ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ।
5. ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਕਿ ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕਿੱਤੇ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਕੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰੰਬੰਧਿਤ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕਰੀਅਰ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ’ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਆਦਿ) ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 
6. ‘ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਤਰੱਕੀ’ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ‘ਮਾਰਕੀਟ’ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮਿਲਾਣ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ। 
7. ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਅਗਲੇਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਖਰਚ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 
8. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਰੀਅਰ ਦਿਸ਼ਾ ਚਾਰਟ’ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
9. ਦੁਵਿਧਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ‘ਕਰੀਅਰ ਮਾਹਿਰ’ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਕਰੀਅਰ ਸਬੰਧੀ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
10. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ,  ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ‘ਐਪਟੀਟਿਊਟ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਈਕੋਮੀਟ੍ਰਿਕ’ ਟੈਸਟ ਆਦਿ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਆਉਣ।

ਬਠਿੰਡਾ।
ਮੋ. 98156-64444
ਪ੍ਰੋ. (ਡਾ.) ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੌੜਾ

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੱਕੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਉੱਨਤ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਸਿਮਟ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਧਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਰੁੱਝਿਆ ਤੇ ਤਣਾਅਗ੍ਰਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਟੀਚਾ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Also Read : ਪੀਐਮ ਮੋਦੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਂਅ ਸੰਦੇਸ਼, ਜਾਣੋ ਕੀ ਬੋਲੇ

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਅੱਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੋਟਾਪਾ, ਸ਼ੂਗਰ, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਸਿੰਗਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤਾਂ ਵਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜੁੜਾਅ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਦੂਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣਾਪਣ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੂਰੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ’ਚ ਆਇਆ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਘਰ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਹਤ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੌਸਮੀ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਜ਼ਾਰੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਨੁਕੂਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਨਿੱਜੀ ਯੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਇਕੱਠੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਰਿਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਰਿਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਯੋਗ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਹਨ।

ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਵੀ ਯਤਨ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਭਰਪੂਰਤਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੀ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਤੋਖ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਉਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਵਿਧਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣਾਪਣ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਸੁਨੀਲ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਲਾ

ਜੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੁਣ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ’ਤੇ ਰੀਲਾਂ ਅਤੇ ਵਲੌਗਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਟੀਚੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਰੁਝਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਇਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰੌਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੀਲ ਅਤੇ ਵਲੌਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਆਊਟਲੈਟ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੌੜ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਰੌਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਰੌਲਾ, ਜੋ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਜੀਬ, ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼, ਇਹ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Read Also : Punjab Police ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਕੱਸਣ ਲਈ ਅਪਣਾਏਗੀ ਆਧੁਨਿਕ ਏਆਈ ਟੂਲ; ਏਆਈ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਪਰਾਧ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ

ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਧੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਉਂ। ਜਿਸ ਪਲ ਕੈਮਰਾ ਚਾਲੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਲ ਇਹ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਖਾਲੀਪਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਖਾਵਾ ਹੀ ਆਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਮ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।

ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ’ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਅੱਪ-ਟੂ-ਡੇਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਪਡੇਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਲੀ ਰੀਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਛੋਟੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੇ ਸਾਡੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਲਦੀ ਲੋੜ ਹੈ- ਤੇਜ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਫ਼ਲਤਾ। ਵਲੌਗ ਅਤੇ ਰੀਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੁਝਾਨ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ- ਨਕਲ ਕਰਨਾ। ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਪੀ-ਪੇਸਟ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੁਝਾਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਜਿਉਣ ਨਾਲੋਂ ਤਮਾਸ਼ੇ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਘਟਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ’ਚ ਕੈਦ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਸਮਾਂ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ—ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਊਰਜਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕੁਝ ਲਾਈਕਸ, ਕੁਝ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਹਰ ਰੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ- ਹਰ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲ/ਰੀਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਨਾ ਬਣੋ। ਰੀਲਾਂ ਬਣਾਓ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਲੌਗ ਬਣਾਓ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਲੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਦੇਵੇਗਾ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਪਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਤਾਂ ਰੀਲਾਂ, ਵਲੌਗ ਅਤੇ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਜ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਵੀਡੀਓ ਵਾਇਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ- ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸੌਰਭ

ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਜਾਰੀ ਤਣਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਰਾਹਤ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਲ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚਣ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 7 ਅਪਰੈਲ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਤੀਜੇ ਭੁਗਤਣ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਂਜਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।

ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲਗਭਗ 40 ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗੀ ਇਹ ਬੰਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਆਪਣੇ ਐਲਾਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਮੋੜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਰੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਨੇ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।

ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਊਰਜਾ ਦਰਾਮਦ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਥਿਰਤਾ ਮੁੜੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰਾਹਤ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਗਾਮੀ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਬੇਯਕੀਨੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਹੱਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕੇਗੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੁਖ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਤਣਾਅ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਭੜਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਤੁਰਕੀਏ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਰਗਰਮੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।

ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਖਿੱਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਰੜੀ ਸੱਚਾਈ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ।  ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਪਲੱਬਧੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦੁਵੱਲੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੇਂ ਖਦਸ਼ੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਾ ਨਿੱਕਲਿਆ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤਣਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।

ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਆਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਟਿਕਾਊ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਠੋਸ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਆਪਣੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰੁਖ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਲਿਆਉਣ। ਇਸ ਲਈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਜੰਗਬੰਦੀ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੇ ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਣਨੀਤਕ ਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਫਿਰ ਉੱਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਸੰਜਮ, ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।  

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਰੋਹਿਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ

ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਅਕਸਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਤਬਾਹਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਖੌਤੀ ਜੇਤੂ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰੋਤ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਜਿੱਥੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਜੰਗ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਉਜਾੜਾ, ਡਰ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਦਮਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Also Read : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੀ ਜਪਨੀਤ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬ ’ਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੀ 

ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਯਕੀਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਤੇ ਦਬਾਅ, ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਰਣਨੀਤੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਜੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਵਰਗੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਸਪਲਾਈ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ, ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੇਯਕੀਨੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਸੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਖਲ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਗੋਂ ਕੂਟਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਟੈਂਡ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਤੁਲਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਟਕਰਾਅ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਜਿਹੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤਣਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੈ। ਜੰਗ ਹੁਣ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੰਟਰੋਲ, ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਜਨਤਕ ਰਾਇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਬਾਰੀ, ਰਸਾਇਣਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ’ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਅਕਸਰ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਥਾਈ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਥਾਈ ਦਾਗ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਣ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਜੌਨ ਟਰੰਪ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ। ਟਰੰਪ ਨੇ 2017 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਦੀ ਛਵੀ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ।

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟਵਾਦੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਾਪੂਰਨ ਰਹੀ। 2020 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੱਰਥਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਮਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਮੁੱਲਾਂ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਜੋ 2025 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਟਰੰਪ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਮਲਾਵਰ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Also Read : Moga School Bomb Threat: ਮੋਗਾ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉੱਡਾਉਣ ਦੀ ਮਿਲੀ ਧਮਕੀ, ਪੁਲਿਸ ਅਲਰਟ!

ਉਹ ਖੁਦ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਤੀਜੇ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੈਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਅਧੂਰਾ ਰਿਹਾ।ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਛੇਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਸਥਿਤੀ ਉਲਝਦੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਟਰੰਪ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਕਸਰ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਟਕਰਾਅਪੂਰਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੂਰਪੀ ਆਗੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਫੌਜੀ ਗਠਜੋੜ ਵਿਚ ਅਸਹਿਜ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਟੋ ਵਰਗੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਦਮ ਵਧਾਏ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।

ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਖਰੀਦਣ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨੇ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਟਾਇਆ। ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਉੱਚ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਆਵਾਜਾਈ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਆਵਾਜਾਈ ਨੀਤੀਆਂ ਇਸ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੰਗਤ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਲਦਬਾਜ਼ ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰੁਖ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧਾਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਜਨਮਤ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੱਰਥਨ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਇਸ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮੱਰਥਨ ਵਿਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਟਰੰਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ। ਪਰ ਵਪਾਰ ਨੀਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਟਰੰਪ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿਚ ਟਰੰਪ ਨੇ ਚੀਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤਕ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।

ਪਰ ਨੀਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਈ ਫੈਸਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਟਰੰਪ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿਵਾਦਾਂ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਬੇਯਕੀਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਵੇ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਡਾ. ਡੀ. ਕੇ. ਗਿਰੀ

Indian Media Trends: ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਟੀ. ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਥਾਨਕ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੀਵਨ ਦੇਅਸਲ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਚਿੱਤਰਛ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ।

Also Read : Abohar News: ਅਬੋਹਰ ’ਚ ਸੀਵਰੇਜ਼ ਬੰਦ, ਗਲੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਬਣੇ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ!

ਕਿ ਉਹ ਸੀਮਤ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਮੋੜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ, ਬਿਮਾਰੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਲ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭਾਰਤੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਰੁਝਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ਪਾਰਿਵਾਰਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਥਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਇਸੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ, ਬਦਲਾ ਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਨਾਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਟੈਨਸ਼ਨ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ’ਚ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਡਾਕਟਰੀ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਛੋਟੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਮਿਲੇ। ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਣਾਅਗ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰਥਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦ, ਹਮਦਰਦੀ, ਪਾਰਿਵਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਉਣ। ਯੋਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਸਨਸਨੀਖੇਜ ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜ਼ੀਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ,  ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਲਲਿਤ ਗਰਗ

ਵਿਸ਼ਵ ਊਰਜਾ ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੈਸ ਅਧਾਰਿਤ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਕੋਇਲੇ ਦਾ ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਈਂਧਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਲਚਕੀਲਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Also Read : ਨਿਗਮ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ’ਚ ਜਨਰੇਟਰ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਫਟਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹਾਦਸਾ, ਦੋ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਹੋਏ ਜਖਮੀ

ਪਰ ਹਾਲੀਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੂਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਯੁੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੈਸ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੈਸ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ’ਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਇਲਾ ਅਧਾਰਿਤ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ, ਜਰਮਨੀ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕੋਇਲੇ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਯੂਰਪ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀਆਂ ਊਰਜਾ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ’ਤੇ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਤੀ  ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਸ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਭੋਗਤਾ ਬਦਲਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਗੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਕੋਇਲਾ ਇੱਕ ਸੁਲਭ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਸਤਾ ਬਦਲ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ’ਚ ਵਾਧਾ, ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੋਇਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।

ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ’ਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨਿਕਾਸੀ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ’ਚ ਤਰੱਕੀ ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁਧਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਾਗੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ’ਚ ਘਾਟ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੋਇਲੇ ਨੇ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਉੰਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ’ਚ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ’ਚ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਅਸਰਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਈ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਰੀਓ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਕਿਓਟੋ ਸੰਧੀ ਵਰਗੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸੀ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਇਹ ਯਤਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਏ। ਗਲਾਸਗੋ ’ਚ ਹੋਏ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਮੇਲਨ ’ਚ ਇਹ ਟੀਚਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 2030 ਤੱਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 2040 ਤੱਕ ਕੋਇਲੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਇਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੋਇਲੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰੰਤੂ ਵਰਤਮਾਨ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਯਕੀਨੀ ’ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਵੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ ਲੋੜਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਕੋਇਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਪੌਣ ਊਰਜਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੱਤਕਾਲੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਇਲਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸਭ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨੀਕਰਨ, ਭੰਡਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ’ਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।  ਅੰਤ ’ਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਇਲੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਥਾਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਖਤਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ  ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

(ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ)
ਪ੍ਰਮੋਦ ਭਾਰਗਵ

World Health Day: ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਸਥਾਪਨਾ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਲਈ ਡਬਲਯੂਐੱਚਓ ਨੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੋ’ ਥੀਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਸਿਹਤ ਦੇ ਬਿਗਾੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ ਸਾਡੀਆਂ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

Also Read : Punjab ਦੇ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਮਾਡਲ ਤੇ ਇੱਕ ਝਾਤ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 'ਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੈ 'ਚ ਮੋਹਰੀ

ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਸਾਡੀ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਪੜਿ੍ਹਆ ਜਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਚੰਗਾ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਲੱਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ਬਰਗਰ, ਪੀਜੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਜਦੋਂ ਦਾ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤਦੋਂ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਵਾਧਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕਿਆ ਹੈ ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ’ਚ ਜਿੱਥੇ ਮਾੜੀ ਖੁਰਾਕ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਾਧੂ ਬੋਝ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਵੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਵਧ ਰਹੀ ਅਬਾਦੀ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਇੰਜਣਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ’ਚੋਂ ਨਿੱਕਲਦਾ ਧੂੰਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਡਬਲਯੂਐੱਚਓ ਕੌਂਸਲ ਆਨ ਦਾ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਫਾਰ ਆਲ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 140 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਲਾਤ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹੈ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ? ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਪਰਖੇ, ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਖਾ-ਪੀ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਸਿੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਬੇਲੋੜਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਰੁੱਖ ਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਤੇ ਉਜਾੜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਮਿਲਾਵਟਖੋਰਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਚੁੱਪ ਹਾਂ, ਦੂਸਰੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ, ਘਿਓ, ਮਿਲਾਵਟੀ ਰਾਸ਼ਨ ਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖਾਣਾ ਪਰੋਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਖਰਾਬ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜਰੂਰੀ ਤੱਤ ਲੈਣ ਲਈ ਵੀ ਖਾਣਾ ਹੈ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲ ਸਾਫ਼, ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਟਾਮਿਨ, ਕੈਲਰੀ ਭਰਭੂਰ ਖਾਣਾ, ਫ਼ਲ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੂਸਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਕਸਰਤ, ਯੋਗ, ਸੰਗੀਤ, ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਲ ਕੱਢਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਘਟਾ ਕੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਬੇਲੋੜਾ ਤਣਾਓ ਛੱਡ ਕੇ ਨਕਾਰਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।  ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਆਓ! ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖੀਏ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਏ।

ਹਰਿਆਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀਏ, ਰੁੱਖ ਲਾਈਏ ਤੇ ਬਚਾਈਏ, ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵੱਲ ਮੁੜੀਏ, ਵਿਖਾਵੇ ਤੇ ਫੋਕੀ ਟੌਹਰ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ। ਇੱਕ ਕਦਮ ਇਹ ਵੀ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦੈ ਕਿ ਮਿਲਾਵਟੀ ਤੇ ਨਕਲੀ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਈਏ । ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖੁਦ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰੀਏ।

ਪੰਜਗਰਾਈਆਂ, ਮੋ. 94644-42300
ਰਾਜੇਸ਼ ਰਿਖੀ